مراحل پخت آجر؛ مواد اولیه و مراحل ساخت آجر

آجر یکی از قدیمی‌ترین مصالح ساختمانی است که همچنان در دیوارچینی، نمای ساختمان، طراحی داخلی و محوطه‌سازی کاربرد دارد. اما آجر چگونه ساخته می‌شود و چه مراحلی را طی می‌کند تا از خاک رس به یک محصول مقاوم و قابل استفاده در ساختمان تبدیل شود؟
فرآیند تولید آجر در کوره های آجرپزی شامل چند مرحله اصلی است؛ از استخراج و آماده‌سازی خاک رس گرفته تا تهیه گل، قالب‌گیری، خشک‌کردن، پخت، خنک‌کردن و کنترل کیفیت. دقت در هر یک از این مراحل روی استحکام، ظاهر، ابعاد، میزان جذب آب و دوام آجر نهایی تأثیر می‌گذارد. در ادامه، مراحل تولید انواع آجر نما را به‌صورت کامل بررسی می‌کنیم.

آجر چگونه ساخته می‌شود؟

به‌طور کلی، تولید آجر شامل مراحل زیر است:

1. استخراج و انتقال خاک رس
2. آماده‌سازی و تصفیه خاک
3. تهیه گل رس
4. قالب‌گیری و خشت‌زنی
5. خشک‌کردن خشت
6. پخت خشت در کوره
7. خنک‌کردن آجر
8. کنترل کیفیت، جداسازی و آماده‌سازی برای عرضه

البته جزئیات این مراحل با توجه به نوع آجر، روش تولید، تجهیزات کارخانه و نوع کوره می‌تواند متفاوت باشد. مراحل تولید آجر را در ویدیوی زیر ببینید.

مواد اولیه تولید آجر 

ماده اصلی بسیاری از آجرهای رسی، خاک رس است. این خاک باید ویژگی مناسبی برای شکل‌گیری، خشک‌شدن و پخت داشته باشد. در ترکیب خاک مورد استفاده برای تولید آجر ممکن است موادی مانند سیلیس و ماسه، اکسید آهن، اکسید آلومینیوم، اکسید کلسیم، اکسید منیزیم و ترکیبات سدیم و پتاسیم وجود داشته باشد. نسبت این مواد و ویژگی‌های خاک روی رنگ، بافت، قابلیت شکل‌دهی، دمای پخت و ویژگی‌های نهایی آجر تأثیر می‌گذارد.

ویژگی های خاک مناسب برای تولید آجر 

خاک مورد استفاده برای تولید آجر باید تا حد امکان یکنواخت و عاری از مواد زائد باشد. وجود موادی مانند ریشه گیاهان، چوب، زغال و سنگ‌های نامناسب می‌تواند در زمان خشک‌شدن یا پخت باعث ایجاد حفره، ترک یا کاهش استحکام آجر شود. به همین دلیل، خاک پیش از ورود به مراحل اصلی تولید باید آماده و تصفیه شود.

روش‌های تولید آجر 

روش تولید آجر را می‌توان از نظر میزان استفاده از ماشین‌آلات و دخالت نیروی انسانی به روش‌های مختلف تقسیم کرد.

1. تولید سنتی آجر
در تولید سنتی، بخش قابل توجهی از فرآیند با استفاده از نیروی انسانی انجام می‌شود. قالب‌گیری و خشک‌کردن خشت نیز می‌تواند به روش سنتی انجام شود. این روش همچنان برای برخی محصولات سنتی و آجرهایی که ظاهر و ویژگی‌های خاصی دارند مورد استفاده قرار می‌گیرد.

2. تولید نیمه‌اتوماتیک آجر
در روش نیمه‌اتوماتیک، بخشی از فرآیند توسط ماشین‌آلات انجام می‌شود و بخش دیگری همچنان به روش سنتی یا با دخالت نیروی انسانی انجام می‌گیرد. برای مثال، شکل‌دهی خشت می‌تواند ماشینی باشد، اما خشک‌کردن آن به روش ساده‌تر انجام شود. کوره پخت آجرها در این روش، کوره هوفمن اتومات می باشد که آجر را در آن قرار می دهند. اما خشک کردن آجرها به روش سنتی انجام می شود.

3.تولید تمام‌اتوماتیک آجر
در خطوط تمام‌اتوماتیک، مراحل مختلف تولید از آماده‌سازی مواد اولیه تا شکل‌دهی، خشک‌کردن و پخت با استفاده از تجهیزات صنعتی و سیستم‌های کنترل‌شده انجام می‌شود. میزان اتوماسیون بالاتر می‌تواند به کنترل بهتر فرآیند و یکنواختی بیشتر محصول کمک کند.

مقایسه روش‌های تولید آجر

پیشنهاد: کاربرد آجر چیست؟

مراحل ساخت آجر

برای ساخت آجر با کیفیت و اصیل، مراحل و گام های زیر باید طی شوند:

1. آماده سازی خاک رس

اولین مرحله ساخت آجر، تهیه خاک رس می باشد این خاک با ماشین برداشت و به کارخانه آجر پزی منتقل می شود. خاک رس مرغوب و مناسب برای ساخت آجر، باید عاری از ناخالصی هایی چون زغال، چوب و ریشه گیاهان باشد؛ زیرا در زمان پخت، ناخالصی ها سوخته و جای خالیشان روی بدنه آجر باقی می ماند، این موضوع باعث کاهش استحکام آجر می شود. بطور کلی مواد معدنی که در ترکیبات خاک رس استفاده می شود شامل؛ ماسه، آهک، سدیم، پتاسیم، اکسید اهن اکسید منیزیم و اکسید آلومینیم.

2. تصفیه خاک

آجر با کیفیت، آجری است که خاک آن به خوبی غربال شده باشد و هیچ گونه مواد خارجی نداشته باشد. برای این کار  دو راه وجود دارد:

• هوا دادن و سپس آسیاب کردن خاک
• شستن و خشک کردن خاک و سپس جدا کردن دانه های درشت و کلوخی آن با الک کردن

3. تهیه گل رس برای پخت آجر

برای تهیه گل رس مخصوص پخت آجر، باید حدود 20 درصد وزن خاک، آب خالص به آن اضافه کرد. با مخلوط کردن آب و خاک، خمیر یک دستی به دست می آید که باید به حال خود رها شود تا آب به خوبی در ذرات خاک نفوذ کند. این آب باید به حداقل ترین مقدار ممکن خود برسد.
هر چقدر آب موجود در گل بیشتر باشد، خشک شدن خشت سخت تر اتفاق می افتد و بعد از تصعید شدن آب، فضایی خالی در درون خشت باقی می گذارد که باعث پوکی آجر خواهد شد. پس از قالب گیری آجر و خشک کردن خشت، نوبت به مرحله خشت زنی می رسد.

4. قالب گیری یا خشت زنی

قالب گیری یا خشت زنی به دو صورت دستی و ماشینی انجام می شود. در روش دستی قالب چوبی را به شکل آجری که می خواستند درست کنند را تهیه می کردند. سپس قالب را با گل آجر که قبلا درست شده است پر می کنند. سطح خارجی آن را با دست صاف می کنند و سپس قالب را از خشت جدا می کنند.

در روش ماشینی گل درست شده را در ماشین قالب زنی می ریزند. این ماشین به لوله ای مارپیچی شکل منتهی می شود. گل ها به وسیله ی این لوله ی مارپیچ با فشار رو به جلو می روند و از دهانه ماشین به صورت مکعب شکل به طول و عرض مشخصی بیرون می آید. سپس آن را به ضخامت آجر (حدودا 5 سانتی متر) با سیم برش می زنند و قالب بریده شده را به سمت خشک کن می برند.

5. خشک کردن خشت

بعد از خشت زنی، نوبت به خشک کردن خشت است، این مرحله با 4 روش مختلف قابل انجام است؛

• روش سنتی : خشت را در هوای آزاد در معرض نور خورشید قرار می دهند تا خشک شود در این روش حدود 10 الی 15 روز طول می کشد تا خشت خشک شود.
• استفاده از اتاق گرم: گرم خانه یا اتاق گرم، اتاقکی باریک و بلند است که هوای گرم در آن جریان دارد و باعث خشک شدن سریعتر خشت ها می شود.
• استفاده از کوره هوفمان: برای خشک شدن خشت ها، آنها در اتاقک های کوره که به شکل حلقه است قرار می دهند.
• استفاده از تونل گرم: در این روش خشت ها را روی واگن در داخل تونل کرم قرار می دهند هنگامی که واگن ها به انتهای تونل می رسند خشت هانیز رطوبت خود را از دست داده اند.

6. پخت آجر و دمای مناسب آن

بعد از خشک شدن خشت ها، آنها را در کوره قرار می دهند تا پخته شود. چیدن خشت ها در کوره به صورتی است که شعله و گرما به تمام  قسمت های آنها می رسد. در این مرحله به آجر طوری گرما داده می شود تا آب تبلور خاک رس از آن خارج شود و ذرات خاک بخوبی بهم بچسبند. آجرپزی یعنی مستحکم کردن خشت به طوری که قادر باشد تا 100 کیلوگرم در سانتی متر مربع نیروی فشاری را تحمل نماید.

 دمای پخت آجر 

دمای پخت آجر یک عدد ثابت برای تمام انواع آجر نیست و به عواملی مانند نوع خاک، ترکیبات مواد اولیه، نوع آجر و مشخصات کوره بستگی دارد. به‌طور کلی، فرآیند حرارتی آجر را می‌توان به چند مرحله تقسیم کرد:

بنابراین نمی‌توان گفت تمام آجرها دقیقاً در دمای 900 درجه سانتی‌گراد پخته می‌شوند؛ دمای مناسب باید متناسب با ترکیب خاک و نوع محصول تعیین شود.

نحوه پختن آجر در دمای 900 درجه

7. خنک شدن آجر

پس از پایان پخت، آجرها هنوز دمای بسیار بالایی دارند و نباید به‌سرعت سرد شوند. کاهش تدریجی دما باعث می‌شود آجر بدون ایجاد شوک حرارتی به دمای محیط برسد. خنک‌کردن نامناسب می‌تواند احتمال ایجاد ترک و شکستگی را افزایش دهد. در کارخانه‌های صنعتی، فرآیند خنک‌شدن تا حد زیادی تحت کنترل قرار می‌گیرد.

8. کنترل کیفیت آجر

پس از پخت و خنک‌شدن، آجرها از نظر ویژگی‌های ظاهری و فنی بررسی می‌شوند. برخی از موارد مهم در کنترل و تست کیفیت آجر عبارت‌اند از:

• یکنواختی ابعاد
• سلامت لبه‌ها و سطح آجر
• نبود ترک و شکستگی
• یکنواختی رنگ
• میزان جذب آب
• مقاومت فشاری
• میزان تاب‌برداشتگی
• کیفیت و یکنواختی پخت

عوامل موثر روی کیفیت تولید آجر

کیفیت آجر تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل در تمام مراحل تولید قرار دارد و فقط به مرحله پخت محدود نمی‌شود. مهم‌ترین این عوامل عبارت‌اند از:

• کیفیت خاک اولیه
• میزان آب در گل
• نحوه قالب‌گیری
• شرایط خشک‌کردن
• دمای پخت
• مدت زمان پخت
• نحوه خنک‌شدن

کاربرد آجرهای تولیدشده

آجرها بر اساس نوع، ابعاد، ویژگی‌های فنی و ظاهر، کاربردهای مختلفی دارند. از مهم‌ترین کاربردهای آجر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• دیوارچینی
• ساخت نمای ساختمان
• طراحی داخلی
• اجرای شومینه
• محوطه‌سازی
• ساخت عناصر دکوراتیو
• بازسازی و مرمت بناهای تاریخی

در نمای ساختمان نیز نوع آجر باید متناسب با سبک معماری، شرایط آب‌وهوایی و ویژگی‌های پروژه انتخاب شود. برای مثال، آجرهای نسوز، قزاقی، لفتون و انواع آجرهای دکوراتیو هرکدام ویژگی‌ها و کاربردهای متفاوتی دارند.

خرید انواع آجر؛ آجرآنلاین

تهیه آجر از خاک رس فرآیند پیچیده و دقیقی است که نیاز به دقت و رعایت مراحل مختلف دارد. با استفاده از مواد اولیه مناسب و تجهیزات مناسب، تولید آجر با کیفیت بالا امکان‌پذیر است. این آجرها نه‌تنها در ساختمان‌سازی به عنوان دیوار چینی مثل آجر سفال، آجر فشاری یا لفتون استفاده می‌شوند بلکه در طراحی داخلی و معماری نیز کاربردهای فراوانی دارند مثل انواع آجر های نما ؛ دکوراتیو ، رستیک، قزاقی و…. با آگاهی از مراحل تولید آجر، می‌توانیم به درک بهتری از ارزش این مصالح در ساختمان‌سازی و بازساری آثار تاریخی دست یابیم.

آجرآنلاین مجموعه‌ای از انواع آجرهای ساختمانی و آجر نما را ارائه می‌کند که می‌توانید بر اساس نیاز پروژه خود آنها را بررسی و انتخاب کنید. اگر برای انتخاب بهترین آجر نمای ساختمان، طراحی داخلی یا سایر بخش‌های پروژه نیاز به راهنمایی دارید، می‌توانید برای دریافت مشاوره و بررسی گزینه‌های مناسب با کارشناسان آجرآنلاین تماس بگیرید.

سوالات متداول از مراحل تولید آجر

❓ خاک مناسب برای تولید آجر چه خاکی می باشد؟

✅ خاک رس مناسب ترین خاک برای ساخت آجر می باشد.

❓ خاک مناسب برای تولید آجر باید چه ویژگی هایی داشته باشد؟

✅ خاک رس مرغوب و مناسب برای پخت آجر، باید عاری از ناخالصی هایی چون زغال، چوب و ریشه گیاهان باشد؛ زیرا در زمان پخت، ناخالصی ها سوخته و جای خالیشان روی بدنه آجر باقی می ماند. این موضوع باعث کاهش استحکام آجر می شود

❓ طرز تهیه آجر در روش نیمه اتومات چگونه می باشد؟

✅ کوره پخت آجرها در این روش، کوره هوفمن اتومات می باشد که آجر در آن می پزد. اما خشک کردن آجرها به روش سنتی انجام می شود.